ცივი ომის დასრულების შემდეგ, დასავლელ პოლიტიკურ ლიდერებში რუსეთის აღქმა არასწორ მოლოდინებს დაეფუძნა იმ იმედით, რომ რუსეთი წესებზე დაფუძნებულ დემოკრატიულ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბდებოდა, კრემლს კი ამის განზრახვა არასდროს ჰქონია — ეს არის მოსაზრება, რომელსაც „ატლანტიკური საბჭოს“ მკვლევარი, ბრაიან უიტმორი ავითარებს ახლახან გამოქვეყნებულ ანგარიშში „როგორ წააგო დასავლეთმა ცივი ომის შემდგომი ერა“.
Independence Avenue Media-სთან საუბრისას უიტმორი ამბობს, რომ ექსპანსიონისტური და აგრესიული რუსეთი, რასაც დღეს ვხედავთ, არა ვლადიმირ პუტინის მიერ განსაზღვრული კურსი, არამედ ისაა, რასაც რუსეთი ყოველთვის წარმოადგენდა, დასავლეთი კი ამ რეალობას თვალს არ უსწორებდა.
„იმპერიალიზმი იყო, არის და ვფიქრობ ყოველთვის იქნება რუსეთის იდეოლოგია“, ამბობს უიტმორი.
ინტერვიუ ჩაწერილია 2026 წლის 3 აპრილს, რედაქტირებულია სიცხადისა და ლაკონურობისთვის.
მარია ულიანოვსკა, Independence Avenue Media: თქვენ მიერ მომზადებულ ანგარიშში წერთ, რომ დასავლეთი ვერ ჩაწვდა რუსეთის არსს და ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში, მოსკოვის შესახებ მისი აღქმები მცდარი იყო. რა მოლოდინები ჰქონდა დასავლეთს რუსეთისგან, როგორი იყო აღქმები და როგორ მოვედით დღევანდელ რეალობამდე?
ბრაიან უიტმორი, მკვლევარი, „ატლანტიკური საბჭო“: დიდწილად, დასავლეთი მოატყუა ილუზიამ, თითქოს შესაძლებელი იყო რუსეთის დაყოლიება, სტატუს-კვოს დამცველ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბებულიყო. [დასავლეთს სჯეროდა, რომ] შესაძლებელი იყო რუსეთის დაყოლიება, ჩართულიყო საერთაშორისო წესრიგში, რომელიც ცივი ომის დასრულების შემდეგ ჩამოყალიბდა, რუსეთს კი ამის გაკეთება არასდროს ჰქონია განზრახული. დასავლეთი რუსული პოლიტიკის ფასადურ სანახაობას დასჯერდა.
ჩემს სტუდენტებს ვუხსნი: „როდესაც რუსეთს უყურებთ, შესაძლოა დაიბნეთ, რადგან მათ ყველაფერი აქვთ, რაც ჩვენ გვაქვს — მათ ჰყავთ პრეზიდენტი, აქვთ საკანონმდებლო ორგანო, სასამართლო და არჩევნები — მაგრამ, არც ერთი მათგანი არ ჰგავს იმას, რაც ჩვენ გვაქვს. მათი არჩევნები არ არის ნამდვილი არჩევნები. მათი პარლამენტი არ არის ნამდვილი პარლამენტი. მათი პრეზიდენტი, სინამდვილეში, იმპერატორია. მათი სასამართლო კი მოქმედებს ისე, როგორც აღმასრულებელი ხელისუფლება დაავალებს.“
ასე რომ, ჩვენ ამ თეატრმა გაგვაცურა და მისი არსი ვერ დავინახეთ.
ულიანოვსკა: თქვენ ასევე ამბობთ, რომ პრობლემა კომუნიზმი არ იყო. შეგიძლიათ ამაზე უფრო ვრცლად ისაუბროთ?
უიტმორი: ერთზე მეტი თაობის განმავლობაში, კომუნიზმი მტერი იყო, საბჭოთა კავშირი კი კომუნისტური საფრთხე. როდესაც კომუნიზმი დაემხო, გაჩნდა განცდა, რომ პრობლემა გადაიჭრა და რუსეთი ჩვენსავით დემოკრატიულ სახელმწიფოდ გადაიქცეოდა.
ვგულისხმობ, რომ კომუნიზმი უბრალოდ არის ის, რაშიც მრავალსაუკუნოვანი რუსული იმპერიალიზმი მეოცე საუკუნეში გამოვლინდა. რუსული იმპერიალიზმი არის, იყო და მჯერა, რომ ყოველთვის იქნება რუსეთის იდეოლოგია. ძალიან მიჭირს იმის წარმოდგენა, თუ როგორ შეიძლება ისინი ამ იმპერიალისტური აზროვნებისგან გათავისუფლდნენ. თქვენ იცით გამოთქმა, „რუსული ლიბერალიზმი უკრაინის საზღვართან მთავრდება“ და ჩვენ ეს აღმოვაჩინეთ.
თუმცა, ჩვენ ამის შემჩნევა დავაგვიანეთ. ნიშნები თავიდანვე, ძალიან, ძალიან ადრეულ ეტაპზევე ჩანდა. ჩემს ანგარიშში ამ საკითხზე საუბარს ესტონეთში, 1993 წლის ნარვას კრიზისით ვიწყებ, როდესაც რუსეთ აღმოსავლეთ ესტონეთის რუსულენოვან და ეთნიკურად რუს მოსახლეობაში არეულობის გამოწვევას ცდილობდა.
ეს ყველაფერი დასაწყისშივე, 1990-იანი წლების დასაწყისშივე ხდებოდა, როდესაც ჩვენ, ჯერ კიდევ, რუსეთში დემოკრატიის გამარჯვებას ვზეიმობდით. ისინი უკვე მოქმედებდნენ უკრაინაში. მართალია, არა ისე აშკარად, როგორც ესტონეთში, მაგრამ უკრაინაში ნიადაგს ამზადებდნენ. ჩვენ ეს უბრალოდ გამოგვეპარა. თითქოს გამართლებაც კი ვუპოვეთ. ამ ყველაფერს დემოკრატიისკენ მიმავალ რთულ გზად აღვიქვამდით და ვფიქრობდით, რომ საბოლოოდ რუსეთი ამას გადალახავდა, მაგრამ არა, ისინი ამას არც არასდროს აპირებდნენ. სწორედ აქ დავაგვიანეთ იმის გაცნობიერება, რომ თავისი არსით რუსეთი იმპერიალისტურია.
ულიანოსვკა: რატომ ხუჭავდა თვალს დასავლეთი ჩეჩნეთის, მოლდოვის, საქართველოს მოვლენებზე? ყირიმის ანექსიაზე და უკრაინის პირველ ოკუპაციაზე? რატომ პატიობდა დასავლეთი რუსეთს ყველაფერს?
უიტმორი: პოლიტიკოსები, გარკვეულწილად, იმას ხედავენ, რასაც ელიან ან რისი დანახვაც სურთ. მჯერა, რომ დასავლელი პოლიტიკოსები — არა მხოლოდ აშშ-ში, არამედ მთელ დასავლეთში — დიდ იმედებს ამყარებდნენ პოსტსაბჭოთა რუსეთის წარმატებაზე, რადგან ეს მათ ფუნდამენტურ ღირებულებებს ადასტურებდა. ამიტომ, ვხედავდით ე.წ. „დადასტურების მიკერძოებას“ და ბევრ რამეზე თვალის დახუჭვას.
მოდით პირდაპირ ვთქვათ, რუსეთი დიდია და ჩვენ მასთან ურთიერთობა გვიწევს. ამიტომ, არსებობდა ერთგვარი მორიდება იმასთან დაკავშირებით რომ რუსეთის ანტაგოზნიზება არ მომხდარიყო, არსებობდა შიში, რომ თუ ძლიერ ზეწოლას განვახორციელებდით, შესაძლოა ავტორიტარი ხელისუფალი აერჩიათ — ჩვენ ძლიერი ზეწოლა არ განვახორციელეთ და მათ ავტორიტარული მთავრობა აირჩიეს.
ბევრი შეცდომა ანალიზში, რასაც ხაზს ვუსვამ, ჩემი კარიერის განმავლობაში მეც არაერთხელ დამიშვია. ასე რომ, ეს ანგარიში, დასავლელი პოლიტიკოსების მიერ დაშვებულ შეცდომებთან ერთად, ასევე ეხება ჩემს ინტელექტუალურ გზას.
ულიანოვსკა: ეს მართლაც საინტერესოა, რადგან თავადაც, საკუთარ თავს რუსეთის მიმართ ოპტიმიზმით განწყობილს უწოდებდით და ისიც კი თქვით, რომ ცოდნის განახლება დაგჭირდათ. შეგიძლიათ აღგვიწეროთ ეს პროცესი?
უიტმორი: ამაში უკრაინამ დიდი როლი შეასრულა.
მოსკოვში, საბჭოთა დროშის დაშვებამდე ცოტა ხნით ადრე ვიყავი. განათლება მივიღე დისციპლინაში, რასაც ადრე საბჭოთა კვლევას უწოდებდნენ და დასავლურ უნივერსიტეტებში, ამერიკულ უნივერსიტეტებში, ეს მიმართულება ძლიერი რუსოცენტრული მიკერძოებით ხასიათდებოდა.
ამის მიზეზი ისაა, რომ 1917 წლის შემდეგ, ბევრმა რუსმა ისტორიკოსმა [ისინი, ვინც რევოლუციისა და სამოქალაქო ომის შემდეგ ყოფილი რუსეთის იმპერიიდან გაიქცნენ] თავი დასავლურ უნივერსიტეტებს შეაფარა. ისინი ამ რეგიონის ექსპერტებად მიიჩნეოდნენ და თან ჩაიტანეს რუსეთის ისტორიის ძალიან იმპერიული ვერსია, რომელიც უარყოფდა უკრაინის იდენტობას და სახელმწიფოებრიობას. სწორედ ამიტომ, ამერიკელებს, ჩრდილოამერიკელების და დასავლეთ ევროპის მთელ თაობებს უნივერსიტეტებში ასწავლიდნენ, რომ ეს რუსული მიწებია.
დასავლურ არასამთავრობო ორგანიზაციაში მუშაობა დავიწყე და უკრაინაში, ოდესაში გამაგზავნეს. ეს იყო ორგანიზაცია, რომელიც ახალგაზრდა მეცნიერებს, აღმოსავლეთ ევროპაში საგანმანათლებლო რეფორმებში დასახმარებლად აგზავნიდა. მე მეჩნიკოვის სახელობის ოდესის ეროვნულ უნივერსიტეტში გამანაწილეს. ეს ალბათ ყველაზე ბედნიერი ერთი წელი იყო ჩემს ცხოვრებაში. იქ გავიცანი ისტორიკოსი მარტა დიაოჩკი, რომელიც უკრაინელი კანადელია. მაშინ ძალიან რუსოცენტრული ხედვები მქონდა, მან კი ჩემი შეხედულებები შეცვალა.
ფაქტებმა ჩემი შეხედულებები შეცვალა, მაიძულა გადამეფასებინა ყველაფერი, რაც იმ მომენტამდე ნასწავლი მქონდა. ვფიქრობდი — ვაჰ! კეთილი, უკვე 30-ს გადაცილებული ვარ და განათლება თავიდან უნდა მივიღო. თავიდან უნდა ვისწავლო უკრაინის ისტორია, უნდა წავიკითხო სერჰი პლოხი. უნდა გავაცნობიერო, რომ ყველა ამ [პოსტსაბჭოთა] ქვეყანას საკუთარი ისტორია აქვს და ისინი რუსეთის დანამატები არ არიან. ეს ჩემთვის ნამდვილად დიდი ინტელექტუალური გარდატეხვა იყო.
ულიანოვსკა: ანგარიშში აანალიზებთ დასავლეთის მცდარ წარმოდგენას, რომლის მიხედვითაც, რუსეთს თითქოს დემოკრატიულ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბება სურდა. აშშ-ის მოქმედ ადმინისტრაციას აქვს აღქმა, რომ რუსეთს მშვიდობა სურს, მიუხედავად იმისა, რომ მოსკოვი უკრაინის წინააღმდეგ ომს აგრძელებს. რა გავლენას ახდენს ეს აღქმა სამშვიდობო პროცესზე, რომელსაც აშშ ხელმძღვანელობს?
უიტმორი: გარკვეულწილად, მოქმედი ადმინისტრაციის საკითხი გვერდით უნდა გადავდოთ, რადგან ის ბევრი თვალსაზრისით უნიკალურია. თუმცა, ტრადიციული ადმინისტრაციებიც კი — ბაიდენის ადმინისტრაციამ ბევრი რამ გააკეთა 2022 წლის 24 თებერვლის შემდეგ, მაგრამ ისინი მაინც ყოყმანობდნენ. მე ამას „გამარჯვების შიშს“ ვუწოდებ, რადგან არსებობდა შიში, რომ თუ უკრაინა ცალსახა გამარჯვებას მოიპოვებდა, რუსეთს შესაძლოა რაიმე გიჟური ნაბიჯი გადაედგა, მაგალითად, ბირთვული იარაღი გამოეყენებინა. რუსეთი კი ამით მანიპულირებს. ეს სუკის [საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტს] ძველი ტაქტიკის, „რეფლექსური კონტროლის“ ნაწილია — საინფორმაციო გარემოს ისე ჩამოყალიბება, რომ მეორე მხარე აიძულო ზუსტად ისე მოიქცეს, როგორც შენ გსურს.
ამას ვხედავდით აშშ-ის უფრო ტრადიციული ადმინისტრაციების დროსაც და დანამდვილებით ვხედავდით ბარაკ ობამას ადმინისტრაციის დროს, 2014 წელს. ვფიქრობ, შეცდომები ორივე [რესპუბლიკურმა და დემოკრატიულმა] პარტიამ დაუშვა. თუმცა, ორივე პარტია პოზიტიური მიმართულებითაც დგამდა ნაბიჯებს — ბილ კლინტონმა ნატო გააფართოვა და ამ პროცესს საფუძველი ჩაუყარა; ჯორჯ ბუშმა ხელი შეუწყო ალიანსის გაფართოების პროცესს ყოფილ საბჭოთა სივრცეში და ბუქარესტის სამიტზე უკრაინისა და საქართველოსთვის „წევრობის სამოქმედო გეგმის“ (MAP) მიცემას ცდილობდა. ასე რომ, ყველაფერი მხოლოდ ცუდად არ ყოფილა.
[ბრიტანელი ისტორიკოსი და დიპლომატი] ედვარდ ჰელერ კარი ამტკიცებდა, რომ მე-20 საუკუნის დასაწყისში პოლიტიკოსებს არ ესმოდათ, როგორ იცვლებოდა მსოფლიო. მსოფლიო მათ ფეხქვეშ იცვლებოდა. ზუსტად იგივე ხდებოდა ცივ ომში ჩვენი უდიდესი გამარჯვების მომენტშიც, რამაც მიგვიყვანა იქამდე, რასაც მე ცივი ომის შემდგომ მარცხს ვუწოდებ.
ულიანოსვკა: დასავლეთში ბევრი ამბობს, რომ პრობლემა ვლადიმირ პუტინია, რომ ეს „პუტინის ომია“. ეთანხმებით ამას?
უიტმორი: არა, ეს სისტემური პრობლემაა. პუტინი ჰაერიდან არ მოსულა, ის საზოგადოებიდან აღმოცენდა.
სწორედ აქ მიწევს კამათი ჩემს მეგობრებთან რუსეთის ოპოზიციური და ემიგრანტული წრეებიდან, რადგან არ ვფიქრობ, რომ პრობლემა მხოლოდ პუტინშია. წლების წინ გლებ პავლოვსკიმ [კრემლის ყოფილმა მრჩეველმა] თქვა: „როდესაც პუტინი დაეცემა, ის ერთ დღეში დაეცემა და მას ზუსტად ისეთივე ვინმე შეცვლის“. შესაძლოა, ის ზუსტად პუტინის მსგავსი არც იყოს; შეიძლება იყოს ვინმე, ვინც ლიბერალის როლს ითამაშებს და დასავლეთს გააცურებს. მაგრამ, არ მგონია, რომ ეს იმპერიული ინსტინქტი სადმე გაქრება.
ერთადერთი, რასაც ამის შეცვლა შეუძლია, არის უკრაინის აბსოლუტური, გადამწყვეტი გამარჯვება ამ ომში, რაც რუსეთის შიგნით კათარზისს გამოიწვევს. სწორედ ამიტომ ვიმეორებ მუდამ ვაშინგტონში: „რუსეთის მიმართ ამერიკის საუკეთესო პოლიტიკა არის კარგი პოლიტიკა უკრაინასთან დაკავშირებით“.
მჯერა, რომ რუსეთმა უკრაინა უკვე დაკარგა. მათ უნდა გააცნობიერონ, რომ უკრაინა დაკარგეს და ეს სამუდამოა. უკრაინა ევროპის განუყოფელი ნაწილია — რა თქმა უნდა, ევროკავშირის და მე მხარს დავუჭერდი მის ნატოში გაწევრიანებასაც. მაგრამ, რუსეთისთვის ეს შოკი, ეს კათარზისი აუცილებელია.
ულიანოვსკა: თუ ამ თეორიას პრაქტიკულ ჭრილში გადავიყვანთ და შევაფასებთ აშშ-ის ამჟამინდელ მიდგომას უკრაინის, რუსეთისა და ომის მიმართ — ვხედავთ, რომ რუსულ ენერგიაზე სანქციები დროებით მოხსნილია, რუსული გაყინული აქტივების საკითხი ამჟამად დღის წესრიგიდან ამოვარდნილია, ისევე როგორც უკრაინაში რუსეთის მიერ ჩადენილი ომის დანაშაულებისთვის პასუხისმგებლობის საკითხი. თქვენი აზრით, არის თუ არა წარმატებული მოქმედი ადმინისტრაციის სტრატეგია ამ ომის დასასრულებლად? როგორ ფიქრობთ, უნდა შეიცვალოს თუ არა აშშ-ის პოლიტიკა?
უიტმორი: ეს იმის დაშვებაა, რომ ახლა აშშ-ს რაიმე სტრატეგია აქვს. მე უბრალოდ ვერ ვხედავ რაიმე სტრატეგიას.
თუ 2028 წელს [აშშ-ში] უფრო ტრადიციული ადმინისტრაცია მოვა, გზა გამარჯვებისთვის და პასუხისმგებლობის საკითხის დაყენებისთვის ნამდვილად არსებობს. ეს ნიშნავს იმ მხარდაჭერის აღდგენას, რომელსაც უკრაინა წინა ადმინისტრაციის დროს იღებდა, და მის კიდევ უფრო გაზრდას.
მიუხედავად იმისა, რომ ახლა აშშ-სგან მხარდაჭერა შემცირებულია და მიუხედავად აშშ-ის მიერ რუსეთზე სანქციების, იმედია, დროებითი მოხსნისა — რაც არ გაუკეთებიათ ევროპელებსა და კანადელებს — უკრაინა ბრძოლის ველს ახლა საკმაოდ კარგად ართმევს თავს. თებერვალში მათ, კარგა ხნის შემდეგ პირველად, ტერიტორიები დაიბრუნეს. ფრონტზე რუსეთის მხრიდან არანაირი გარღვევა არ მოხდება. ეს არის მცდარი ნარატივი, რომელიც კრემლმა გულუბრყვილო ადამიანებს ჩასჩურჩულა — თითქოს მათი გამარჯვება გარდაუვალია. ეს ასე არ არის. ეს ჩემთვის სრულიად ნათელია.
ყველაზე ცუდი სცენარი კონფლიქტის არსებულ წერტილში გაყინვაა, რაც ჩემთვის მიუღებელია, მაგრამ ეს მაინც „ყველაზე ცუდი სცენარია“. მე ვხედავ გამარჯვების გზას, მაგრამ ეს მოითხოვს დასავლეთისგან — კერძოდ ევროპელებისგან — გააქტიურებას და ისინი ახლა მართლაც აქტიურდებიან. ასევე, ეს მოითხოვს იმ უახლეს სამხედრო ტექნოლოგიებს, რომლებსაც უკრაინა ახლა დრონების სახით ავითარებს და რომლებზეც მსოფლიოში დიდი მოთხოვნაა, რაც პრეზიდენტ ზელენსკის სპარსეთი ყურის ქვეყნებში ბოლო ვიზიტმაც დაადასტურა. დასავლეთს შეუძლია დაეხმაროს უკრაინას ამ ყველაფრის უფრო მასშტაბურად გაკეთებაში, უზარმაზარი მასშტაბით, ტრადიციული იარაღის მიწოდებასთან ერთად. მე ომის შედეგებთან დაკავშირებით ბევრზე უფრო ოპტიმისტურად ვარ განწყობილი. მე არ ვიზიარებ ამ დამარცხებულის ნარატივს. თუმცა, ფაქტია, რომ ამჟამად ჩვენ საქმეს ნამდვილად არ ვშველით.
ულიანოვსკა: სწორად მესმის, რომ თქვენი ოპტიმიზმი მხოლოდ იმ შემთხვევაში ნარჩუნდება, თუ უკრაინა აშშ-ის მომავალ საპრეზიდენტო არჩევნებამდე გაძლებს და მოქმედი ადმინისტრაციის მიმართ ოპტიმიზმით არ ხართ განწყობილი?
უიტმორი: მე ვისწავლე, რომ უკრაინელების ფაქტორი არასდროს უნდა გამორიცხო და ამაში არაერთხელ დავრწმუნდი, ასე რომ, ამ ადმინისტრაციის პირობებშიც კი, უკრაინელებს შეუძლიათ წარმატებული იყვნენ.
ვფიქრობ, ისინი ოსტატურად ართმევენ თავს უკიდურესად რთულ დიპლომატიურ სიტუაციას. რასაც არ უნდა ფიქრობდნენ პრეზიდენტ ზელენსკიზე, მას დიდი აღიარება ეკუთვნის ამ ყველაფრის ძალიან კვალიფიციურად მართვისთვის.
