აშშ-ის ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს, სახელმწიფო და თავდაცვის დეპარტამენტების ყოფილი მაღალჩინოსანი ამბობს, რომ 7-8 ივლისს, ანკარაში დაგეგმილ ნატოს სამიტზე, ერთი პრიორიტეტი ყველა სხვას გადაწონის.
„ვფიქრობ, ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემა, რომლის წინაშეც დღეს ნატო დგას, არის აშშ-ის მხრიდან, ძალების ნაჩქარევი გაყვანისა და კოლექტიური თავდაცვის მხარდაჭერის შეწყვეტის თავიდან აცილება“, ამბობს კორი შაკი, „ამერიკის წამოწყებათა ინსტიტუტის“ (AEI) უფროსი მკვლევარი, საგარეო და თავდაცვის პოლიტიკის კვლევის უფროსი დირექტორი, Independence Avenue Media-სთან საუბრისას.
„როგორი იქნებოდა წარმატებული სამიტი? მოსაწყენი ნორმალურობა, ხომ ასეა? მცირე კამათი კულუარებში — ტვირთის გაზიარებაზე და იმაზე, რომ ამა თუ იმ გზით, ერთმანეთს იმედები გავუცრუეთ — ისეთი, როგორიც თანამშრომლობაში სერიოზულ რღვევებს არ გამოიწვევს“, ამბობს შაკი.
სამიტი, ალიანსის მომავლისა და კოლექტიურ თავდაცვაში ევროპის გაფართოებულ როლზე ინტენსიური დებატის ფონზე იმართება. გასულ კვირაში, ნატოს გენერალური მდივანი, მარკ რუტე დონალდ ტრამპს ვაშინგტონში შეხვდა. თეთრი სახლის ოვალურ კაბინეტში გამართულ შეხვედრაზე, ხაზი გაესვა ევროპის მიერ თავდაცვის ხარჯების ზრდას და ალიანსის პრიორიტეტებს.
შაკი ამტკიცებს, რომ ნატო ვაშინგტონისთვის შეუცვლელი რჩება და ევროპას „აშშ-ის ძალის პროეცირების პლატფორმას“ უწოდებს. მისი თქმით, ევროპა იმაზე ძლიერია, ვიდრე ამას ხშირად აღიარებენ.
„იმის ვარაუდი, რომ რუსეთს, რომელიც უკრაინამ ამ ოთხი წლის განმავლობაში ჩიხში მოაქცია, ამ რუსეთის ჯარს იმავდროულად შეუძლია ებრძოლოს და მოუგოს ფინეთს, პოლონეთს ან საფრანგეთს, უბრალოდ… მიმაჩნია, რომ რუსები წააგებენ და თანაც სწრაფად“, ამბობს შაკი.
ინტერვიუ ჩაწერილია 16 ივნისს, რედაქტირებულია სიცხადისა და ლაკონურობისთვის.
ქართლოს შარაშენიძე, Independence Avenue Media: ნატოს მოახლოებული სამიტით დავიწყოთ. რა გესახებათ ნატოს წინაშე ახლა მდგარ ყველაზე დიდ პრობლემად? როგორი იქნებოდა წარმატებული სამიტი თქვენთვის?
კორი შაკი, „ამერიკის წამოწყებათა ინსტიტუტის“ უფროსი მკვლევარი, საგარეო და თავდაცვის პოლიტიკის კვლევის უფროსი დირექტორი: ვფიქრობ, ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემა, რომლის წინაშეც დღეს ნატო დგას, არის აშშ-ის მხრიდან, ძალების ნაჩქარევი გაყვანისა და კოლექტიური თავდაცვის მხარდაჭერის შეწყვეტის თავიდან აცილება. ტრამპის ადმინისტრაციის მიერ, ნატო-ს მოკავშირეებთან შეუთანხმებლად გაკეთებული არაპროგნოზირებადი განცხადებები აშშ-ის მიერ კრიზისის დროს გამოსაყენებლად განლაგებული ან განაწილებული ჯარების გაყვანის შესახებ, ეჭვქვეშ აყენებს არა მხოლოდ მოკავშირეთა უნარს, განახორციელონ ჩვენი თავდაცვის გეგმები, არამედ თავად ამერიკის შეერთებული შტატების ფუნდამენტურ საიმედოობასაც. ვფიქრობ, ეს დიდი პრობლემაა.
როგორი იქნებოდა წარმატებული სამიტი? მოსაწყენი ნორმალურობა, ხომ ასეა? მცირე კამათი კულუარებში — ტვირთის გაზიარებაზე და იმაზე, რომ ამა თუ იმ გზით, ერთმანეთს იმედები გავუცრუეთ — ისეთი, როგორიც თანამშრომლობაში სერიოზულ რღვევებს არ გამოიწვევს.
შარაშენიძე: როგორ აღწერდით აშშ-სა და ნატოს შორის ახლა არსებულ ურთიერთობებს, პრაქტიკული თვალსაზრისით, საჯარო განცხადებებს მიღმა?
შაკი: ვფიქრობ, ურთიერთობები ძალიან დააზიანა კანადისა და გრენლანდიის, დანიის ტერიტორიის დამოუკიდებლობის შესახებ პრეზიდენტ ტრამპის განცხადებებმა. მოკავშირე ქვეყნებმა, ჯარებიც კი გაგზავნეს გრენლანდიაში, რათა თავიდან აეცილებინათ ამერიკის სავარაუდო შეჭრა ქვეყანაში, რომელიც 80 წელზე მეტია აშშ-ის მოკავშირეა.
ასე რომ, გადაწყვეტილებებმა — როგორც პოლიტიკის, ისე ადმინისტრაციის ქცევის თვალსაზრისით — ალიანსი უდიდესი ზეწოლის ქვეშ მოაქცია. გაგვიმართლებს, თუ ტრამპის პრეზიდენტობის პერიოდს ისე გადავიტანთ, რომ მოკავშირეებს კვლავ ექნებათ სურვილი, დაგვაბრუნონ მეგობრული თანამშრომლობის კალაპოტში და არ დაიწყონ ისეთი თავდაცვითი სტრუქტურის მშენებლობა, რომელიც ამერიკის გავლენას გამორიცხავს.
შარაშენიძე: რა იქნება საჭირო ამ ურთიერთობის უფრო პოზიტიური განვითარებისთვის?
შაკი: ნდობის მოპოვება მხოლოდ სანდო ქცევითაა შესაძლებელი. შესაბამისად, აქ, ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ჩემმა მთავრობამ სრულიად განსხვავებული პოლიტიკა უნდა აწარმოოს, რათა თავიდან ავიცილოთ ევროპის მხრიდან ისეთი ნაბიჯების გადადგმა, რომლებიც ამერიკულ ინტერესებს დააზიანებს. თუკი მოკავშირეები გვსურს, უპირველესად, თავად უნდა ვიყოთ უკეთესი მოკავშირე.
შარაშენიძე: ამერიკული პერსპექტივიდან, რატომ არის ნატო ამდენად მნიშვნელოვანი? რა სარგებელს იღებს შეერთებული შტატები ნატოსგან?
შაკი: აშშ რამდენიმე მნიშვნელოვან სარგებელს იღებს.
პირველი — სტაბილური საერთაშორისო წესრიგი ამერიკის შეერთებულ შტატებს უსაფრთხოსა და აყვავებულს ხდის. ომი დიდ ფინანსურ ხარჯებთანაა დაკავშირებული — ის აფერხებს ვაჭრობას, ანადგურებს სიცოცხლეს და აზიანებს ქონებას. შესაბამისად, მეორე მსოფლიო ომის ფერფლიდან უფრო სტაბილური საერთაშორისო წესრიგის შექმნამ, სადაც უძლიერესი სახელმწიფოები შეთანხმებული წესებით მოქმედებდნენ, ამერიკის შეერთებული შტატები, რეალურად, უფრო უსაფრთხო და აყვავებული გახადა. ნატო კი იმის განუყოფელი და არსებითი ნაწილია, რამაც უძლიერეს სახელმწიფოებს შორის ეს სტაბილურობა უზრუნველყო.
მეორე — ალიანსი საერთო თავდაცვის ტვირთს იზიარებს. აშშ ვერ შეინარჩუნებდა გლობალური სამხედრო ძალის სტატუსს, რომ არა წვდომა ანტვერპენისა და ჰამბურგის პორტებზე, ასევე ესპანეთში, იტალიასა და გერმანიაში მდებარე ავიაბაზებზე. შესაბამისად, ევროპა აშშ-ის ძალის პროეცირების პლატფორმას წარმოადგენს და ეს ყველაფერი მხოლოდ საერთო თავდაცვისადმი ჩვენი ერთგულების წყალობითაა შესაძლებელი.
მესამე — როდესაც სამყარო სახიფათო ხდება, ამერიკელებს უახლოესი მეგობრების მხარდამხარ ყოფნა სურთ. ჩვენ თავს უფრო უსაფრთხოდ მაშინ ვგრძნობთ, როცა ერთად ვმოქმედებთ და არა მარტონი. ამას კი გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს თავად ამერიკელ ხალხში იმ შიდა მხარდაჭერის მოსაპოვებლად, რომელიც სამხედრო ძალის გამოყენების ვალდებულებებს სჭირდება.
და ბოლოს, ვფიქრობ მეოთხე ისაა, რომ — იმის მიღმა, რომ ევროპელები მოგვწონს და ჩვენი მეგობრები არიან — ევროპა უმსხვილესი ინვესტორია ამერიკის შეერთებულ შტატებში, აშშ კი, თავის მხრივ, უმსხვილესი ინვესტორია ევროპაში. ეს ერთობა აღმოცენდა თავისუფალი საზოგადოებებისგან, რომლებიც კანონის უზენაესობისა და ერთმანეთის დაცვის ვალდებულების ერთგულნი არიან. თუკი ეს კავშირი რღვევას დაიწყებს, ეს საფრთხეს შეუქმნის კეთილდღეობას როგორც ევროპაში, ისე ამერიკის შეერთებულ შტატებში
შარაშენიძე: თქვენ აღწერეთ, რატომ არის ნატო შეერთებული შტატებისთვის მნიშვნელოვანი, მაგრამ ჩვენ ასევე გვესმის ტრამპის ადმინისტრაციის განცხადებები იმის შესახებ, რომ როცა შეერთებულ შტატებს ირანთან ომში დახმარება სჭირდებოდა, ნატომ ეს არ გააკეთა. რას ფიქრობთ ამაზე?
შაკი: ეს მეტისმეტად ვიწრო ხედვაა. 80 წლის განმავლობაში, ნატომ მეხუთე მუხლი მხოლოდ ერთხელ აამოქმედა, 11 სექტემბერს აშშ-ზე თავდასხმის შემდეგ. აი, ეს არის ნამდვილი მოკავშირეობრივი სოლიდარობა: როდესაც შეშინებულები და გულნატკენები ვიყავით, ყველა ჩვენი მოკავშირე ჩვენ გარშემო შემოიკრიბა, რათა მხარში დაგვდგომოდა და დახმარების ხელი გამოეწვდინა.
ნატოს მრავალი მოკავშირე იბრძოდა 2003 წლის ერაყის ომში — მათ გაიღეს მსხვერპლი და მხარი დაუჭირეს ვაშინგტონის იმ პოლიტიკურ კურსს, რომელმაც არ იმუშავა. იგივე ითქმის ავღანეთის ომზეც. მტკიცება, თითქოს მოკავშირეებმა ბოლო ოთხი თვის განმავლობაში ვალდებულებები არ შეასრულეს — მაშინ, როცა ისინი 22 წლის განმავლობაში იდგნენ ჩვენ გვერდით ავღანეთში და მთელი ათწლეული ერაყში — ვფიქრობ, უბრალოდ შეურაცხმყოფელია იმ მოკავშირეობრივი სოლიდარობის მიმართ, რომელიც მათ ჩვენ მიმართ გამოიჩინეს.
შარაშენიძე: რამდენიმე კვირის წინ, აშშ-ის თავდაცვის დეპარტამენტმა, ნატოსთვის განკუთვნილი გარკვეული სამხედრო რესურსების შემცირების გეგმის შესახებ გამოაცხადა. რას ნიშნავს ეს ალიანსისთვის, პრაქტიკული თვალსაზრისით და თქვენი აზრით, როგორ აღიქვამენ ამ ნაბიჯს მოსკოვში?
შაკი: ვფიქრობ, მოკავშირეებისთვის ეს ნაბიჯი შოკისმომგვრელი იყო და ღალატად აღიქვეს, რადგან ნატოს წევრებს შორის არსებობს კონსენსუსი იმის თაობაზე, რომ ტვირთის მეტი წილი ევროპულ მხრებზე უნდა გადავიდეს. ეს აისახება კიდეც თავდაცვის ხარჯებში — მშპ-სთან (მთლიან შიდა პროდუქტთან) მიმართებით; ეს ასევე აისახება იმ რთული მისიების შესრულების მზაობაშიც, რომელთა განხორციელების შესაძლებლობაც ევროპელებს ამჟამად არ გააჩნიათ.
შესაბამისად, ევროპელ მოკავშირეებში შოკისა და ღალატის განცდის ერთ-ერთი მიზეზი ის არის, რომ ევროპას დრო დასჭირდება ამ მისიების შესასრულებლად საჭირო პოტენციალის განსავითარებლად.
ტრამპის ადმინისტრაციის შეუთანხმებელი, დრაკონული შემცირებები კი იმაზე ადრე განხორციელდება, ვიდრე ევროპელები ამ შესაძლებლობებს გამოიმუშავებენ. ამგვარად, ვინაიდან პროცესი სტრუქტურირებულად და დროში თანმიმდევრულად არ მიმდინარეობს, ეს მოკავშირეთა თავდაცვაში ნაპრალებს ტოვებს.
შარაშენიძე: და როგორ აღიქვამდა ამას მოსკოვი?
შაკი: კრემლის დერეფნებში, ალბათ, სიხარულით ყირამალაზე გადადიოდნენ იმის დანახვაზე, რომ აშშ ეჭვქვეშ აყენებს მეხუთე მუხლის შემაკავებელ ეფექტს და ნატოს ურთიერთდაცვის გეგმების განხორციელებას, ბევრად უფრო მოწყვლადსა და რთულს ხდის.
შარაშენიძე: ჩვენ ვხედავთ საჰაერო სივრცის დარღვევას, ჰიბრიდულ ოპერაციებს, კიბერთავდასხმებს…
შაკი: რუსულმა სამხედრო ხომალდმა ცეცხლი გაუხსნა ბრიტანულ სამოქალაქო გემს. ასე რომ, ის აგრესია, რომლითაც რუსეთი თავდასხმებს ახორციელებს ნატოს მოკავშირე ქვეყნებში — დრონებით თვალთვალი, საკომუნიკაციო კაბელების გადაჭრა — ყოველივე ეს მეტისმეტად სახიფათო და პროვოკაციულია. რუსული აგრესიის უკუსაგდებად, ევროპაში აშშ-ის ჯარების რაოდენობას უნდა ზრდიდეს და არა პირიქით.
შარაშენიძე: და როგორი უნდა იყოს ნატოს პასუხი ამ ინციდენტებზე?
შაკი: უპირობოდ, აბსოლუტურად უნდა დავიცვათ ნატოს მთელი ტერიტორიის სუვერენიტეტი და ხალხი. უნდა ჩამოვაგდოთ დრონები, როდესაც ისინი ჩვენს სამოქალაქო აეროპორტებისა და სამხედრო ბაზების თავზე დაფრინავენ. გზა უნდა გადავუჭრათ რუსულ გემებს — და მოკავშირეებმა ამის კეთება დაიწყეს — რომლებიც სადაზვერვო სამუშაოებს ატარებენ და საკომუნიკაციო ხაზების დაზიანებას ცდილობენ. ჩვენ ხომ ვიცით, ეს როგორ კეთდება, უბრალოდ არ ვაკეთებთ.
მაგრამ, ალიანსის უდიდესი სიკეთე ისაა, რომ გამოსავალს ერთად ვპოულობთ — ჩვენი ერთობის არსიც ხომ ეს არის. ჩვენ ერთობლივად განვსაზღვრავთ საერთო პრობლემებს და ვსახავთ გზებს, თუ როგორ დავეხმაროთ ერთმანეთს მათ მოგვარებაში. ვფიქრობ, განსაკუთრებით იქ, სადაც დრონების საჰაერო სივრცეში შემოჭრის ფაქტები ფიქსირდება, ნატოს წევრ ქვეყნებში პოლიტიკური დისკუსია ამ საკითხზე საკმაოდ სწრაფად პროგრესირებს.
შარაშენიძე: თუ ევროპა იძულებული გახდება, საკუთარი თავდაცვა, აშშ-ის გაცილებით ნაკლები წვლილით უზრუნველყოს, რა დრო იქნება საჭირო რუსეთისგან დამაჯერებელი თავდაცვის შესაქმნელად?
შაკი: ვფიქრობ, ჩვენ სათანადოდ ვერ ვაფასებთ, თუ რამდენად კარგად შეუძლია ევროპულ არმიებს საკუთარი ქვეყნების დაცვა ამერიკის დახმარების გარეშეც. წარმოუდგენელია იმის ვარაუდი, თითქოს რუსეთს — რომელიც უკრაინამ ბოლო ოთხი წლის განმავლობაში ჩიხში მოაქცია და წინსვლის საშუალება არ მისცა — იმავდროულად შეუძლია ფინეთის, პოლონეთისა თუ საფრანგეთის წინააღმდეგ იბრძოლოს და გაიმარჯვოს. მე მჯერა, რომ რუსები დამარცხდებიან, თანაც ძალიან სწრაფად. ევროპელებს ამერიკის დაუხმარებლად ბრძოლა ადამიანური სიცოცხლისა და სამხედრო ტექნიკის გაცილებით დიდი დანაკარგის ფასად დაუჯდებათ. თუმცა, იმედი მაქვს, არასოდეს მოვესწრები დღეს, როდესაც ნატოს მოკავშირეებს თავის დაცვა ჩემი ქვეყნის მხარდაჭერის გარეშე მოუწევთ.
შარაშენიძე: უკრაინა ახსენეთ. როგორ შეცვალა უკრაინის წინააღმდეგ რუსეთის სრულმასშტაბიანმა ომმა, ევროპის თავდაცვასთან დაკავშირებით, ნატოს ხედვა?
შაკი: ვფიქრობ, ამ ომმა ნატოს ხედვა სამი ძირითადი მიმართულებით შეცვალა. პირველი — მან საბოლოოდ განამტკიცა კონსენსუსი იმის შესახებ, რომ რუსეთი ევროპაში საშიში აგრესორია.
მეორე — შეიცვალა ჩვენი დამოკიდებულება უკრაინელი ხალხის სიმტკიცისა და წინააღმდეგობის უნარის მიმართ, რაც უდიდეს აღფრთოვანებას იწვევს. ჩვენთვის დიდი პატივი იქნებოდა მათი ხილვა ნატოს მოკავშირეთა რიგებში და იმედი მაქვს, სულ მალე ისინი ჩვენი მოკავშირეები გახდებიან.
და მესამე — ეს არის იმის გაცნობიერება, თუ რაოდენ დიდ ინოვაციასა და საბრძოლო მასალის უზარმაზარ ხარჯვას მოითხოვს თანამედროვე ომი. ჩვენთვის მოულოდნელი აღმოჩნდა, თუ რაოდენ სწრაფად დაცარიელდა დასავლეთის სამხედრო საწყობები და რამდენად მოკლე დროში მოახდინა დრონების გამოყენებამ გავლენა ბრძოლის ველზე ძალების გადაადგილების ტემპზე.
ასე რომ, უკრაინის წარმატებული გამოცდილებიდან გამომდინარე, ნატოს წევრი ქვეყნების არმიები ძალიან სწრაფად ითვისებენ საჭირო გაკვეთილებს ამ ხარვეზების აღმოსაფხვრელად.
შარაშენიძე: გაფართოება კვლავ ნატოს სტრატეგიული პრიორიტეტია? რას ნიშნავს დღეს ნატოს ღია კარის პოლიტიკა, ასპირანტი ქვეყნებისთვის?
შაკი: არ ვფიქრობ, რომ ეს ტრამპის ადმინისტრაციის პრიორიტეტია და, სიმართლე გითხრათ, არც ნატოს წევრი ქვეყნების უმრავლესობისთვის წარმოადგენს პრიორიტეტს. სხვა შემთხვევაში, უკრაინა უკვე ნატოს წევრი იქნებოდა. ეს არის გადაწყვეტილება, რომლის მიღებაც შეგვიძლია, თუმცა ამ ეტაპზე მისგან თავს ვიკავებთ.
დიდი იმედი მაქვს, რომ ეს საკითხი კვლავ დაუბრუნდება პოლიტიკურ პრიორიტეტებს, რადგან მიმაჩნია, რომ უკრაინამ ეს დაიმსახურა.
გარდა ამისა, ეს იქნებოდა სწორი და მკაფიო გზავნილი რუსებისთვის: თუ თქვენ თავს დაესხმებით დამოუკიდებელ ევროპულ სახელმწიფოს, დაარღვევთ მის საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებს და იმ საერთაშორისო წესრიგს, რომლის მიხედვითაც მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ ეპოქაში საზღვრების ძალით შეცვლა დაუშვებელია, ჩვენ ამ ქვეყანაზე ჩვენს უსაფრთხოების ქოლგასა და დაცვას გავავრცელებთ.
შარაშენიძე: საუბრის დასაწყისში აღწერეთ, როგორი იქნებოდა წარმატებული სამიტი, მაგრამ რა მოლოდინები გაქვთ, რას ვნახავთ მოახლოებულ სამიტზე?
შაკი: ჩემი მოლოდინია, რომ ევროპელები ხაზგასმით და ამაყად წარმოაჩენენ ყველაფერს, რისი გაკეთების ვალდებულებაც აიღეს შეიარაღების წარმოების, თავდაცვის ხარჯების გაზრდისა და საკუთარ თავზე მეტი პასუხისმგებლობის აღების კუთხით, რაც თანაბრად მისასალმებელი იქნება ატლანტის ოკეანის ორივე მხარეს.
ამასთანავე, ვფიქრობ, ნატოს სამიტის ერთ-ერთი უმთავრესი შედეგი უკრაინისთვის დახმარების გაზრდა იქნება.
თავდაცვის შესახებ კანონმდებლობა, რომელზეც აშშ-ის კონგრესი ამჟამად მუშაობს, უკრაინისთვის 740 მილიონი დოლარის გამოყოფას ითვალისწინებს. „დიდი შვიდეულის“ (G7) ქვეყნებიც შეთანხმდნენ, რომ უკრაინას საჰაერო თავდაცვის დამატებით გზაგადამჭრელ სისტემებს მიაწვდიან. ვინაიდან ორივე გადაწყვეტილება კრიტიკულად აუცილებელი და დროულია, იმედი მაქვს, უკრაინის მხარდაჭერის გაძლიერება ამ სამიტის ცენტრალური შედეგი იქნება.
