2022 წელს, უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიანი შეჭრიდან მალევე, ამერიკელი რეჟისორი ფარულად დაუკავშირდა ჩელიაბინსკის ოლქის ქალაქ კარაბაშში ერთ-ერთი სკოლის მასწავლებელს, პაველ (პაშა) ტალანკინს და მომდევნო ორი წლის განმავლობაში დისტანციურად ითანამშრომლეს. ტალანკინმა დოკუმენტურად, ვიდეოკადრებზე ასახა, როგორ დაიპყრო რუსულმა სახელმწიფო მილიტარისტულმა პროპაგანდამ სკოლის ყოველდღიური ცხოვრება.
თანამშრომლობის შედეგი — „ბატონი არავინ პუტინის წინააღმდეგ“ — პირველად სანდენსის კინოფესტივალზე აჩვენეს და ჟიურის ჯილდო მოიპოვა. ახლა ფილმი ოსკარის დაჯილდოებაზე, საუკეთესო დოკუმენტური ფილმის კატეგორიაშია ნომინირებული.
Independence Avenue Media-სთან ინტერვიუში, გარდა ფილმის იდეისა და მიზნისა, ასევე საუბრობს ფართოდ განსახილველ საკითხზე — კრემლთან წინააღმდეგობა, რუსეთის შიგნიდან სჯობს თუ ემიგრაციიდან?
რესეთის ერთ-ერთ სკოლაში, რუსი მასწავლებლის მიერ გადაღებული ვრცელი ვიდეომასალის გაცნობის შემდეგ, ამერიკელი კინოდოკუმენტალისტი ფიქრობს, რომ რუსეთის მომავალი „ძალიან პირქუშია“.
„ვფიქრობ, დასავლეთისთვის ახლა უმნიშვნელოვანესია შეხედოს ასეთ კადრებს, რათა გაიგოს, რა ხდება რუსულ საზოგადოებაში. ნათელია, რომ რუსეთში მომავალი თაობის აღზრდის მთელი პროცესი ომისა და მილიტარიზმისადმი ურყევ ერთგულებას ეფუძნება“, ამბობს ბორენშტეინი.
ინტერვიუ ჩაწერილია 9 თებერვალს, რედაქტირებული სიცხადისა და ლაკონურობისთვის.
კირილ სუხოტსკი, Independence Avenue Media: დევიდ, ეს მართლაც უნიკალური ფილმია იმ თვალსაზრისით, რომ ის რუსეთში შეგროვებულ და შემდეგ იქედან ფარულად გამოტანილ ვიდეოკადრებზეა აგებული. როგორ გაჩნდა ამ ფილმის შექმნის იდეა?
დევიდ ბორენშტეინი, ოსკარზე ნომინირებული ფილმის რეჟისორი: იდეა წარმოიშვა, როცა ერთ-ერთმა რუსულმა კომპანიამ, ერთგვარი ონლაინ კონკურსი წამოიწყო და ტექსტი დაახლოებით ასე იკითხებოდა — „როგორ შეიცვალა თქვენი სამსახური, უკრაინაში „სპეციალური სამხედრო ოპერაციის“ დაწყების შემდეგ?“ [რედაქტორის შენიშვნა: კრემლი უკრაინის წინააღმდეგ თავის სრულმასშტაბიან ომს „სპეციალურ სამხედრო ოპერაციას“ უწოდებს.] მათ აინტერესებდათ მთელი რუსეთის მასშტაბით, ისეთი სამსახურებიდან მოთხრობილი ისტორიები, სადაც რუსეთის ომს მხარს უჭერდნენ, საიდანაც, მაგალითად, რუს ჯარისკაცებს გამამხნევებელ წერილებს უგზავნიდნენ და ა.შ.
პაშა ტალაკინმა, რომელიც რუსეთის პატარა ქალაქში სკოლის მასწავლებელი იყო, ეს განცხადება ნახა და მათ მისწერა: „მე პროპაგანდისტად მაქციეს, მრისხანებით და დანაშაულის გრძნობით ვარ სავსე“. მოგვიანებით ის ფილმის მთავარი გმირი და თანარეჟისორი გახდა.
ასე რომ, პაშა დაუკავშირდა ამ კომპანიას. ბედის ირონიით, მისი გზავნილი იმ ადამიანებთან მოხვდა, რომლებიც მის მიმართ თანაგრძნობით განეწყვნენ. ამის შემდეგ, ჩვენი წერილობითი კავშირი შედგა და უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიანი შეჭრიდან რამდენიმე კვირაში, მე და პაშამ თანამშრომლობა დავიწყეთ.
სუხოტსკი: ამგვარად, ფილმი ასახავს პროპაგანდისტულ ძალისხმევას იმას, რაც რუსეთში ხდება. მოულოდნელი იყო თქვენთვის იმის ნახვა, რაც იქ ხდება?
ბორენშტეინი: ეს შოკისმომგვრელი იყო სხვადასხვა მიმართულებით. სრულმასშტაბიანი შეჭრიდან რამდენიმე კვირაში, როდესაც პაშას სკოლაში ოპერატორი გავგზავნე, რეალურ დროში გავხდი იმის თვითმხილველი თუ რა სახის პროპაგანდას ასწავლიდნენ სკოლაში და რა სახის იდეოლოგია ასაზრდოებდა უკრაინის წინააღმდეგ ამ საშინელ ომს. ეს, თავისთავად, შოკისმომგვრელი იყო.
ვფიქრობ, კიდევ უფრო შოკისმომგვრელი იყო იმის ნახვა, თუ როგორ იცვლებოდა ეს სკოლა ორი წლის განმავლობაში, როცა გადაღებას ვაგრძელებდით. მიღებული ყოველი ახალი ვიდეოკადრი ცვლილებას ასახავდა.
სრულმასშტაბიანი შეჭრის დასაწყისშივე, რა თქმა უნდა, პროპაგანდა უკვე მუშაობდა და რუსული სკოლები იდეალური არ იყო, მაგრამ ჯერ კიდევ არსებობდა სივრცე, ბავშვების თავისუფალი აზროვნებისთვის, ღირებულებებისთვის. მაგრამ, ორ წელში, ეს ყველაფერი სრულად შეიცვალა.
პროპაგანდისგან თავისუფალი სივრცე უბრალოდ აღარ არსებობდა. ორი წლის შემდეგ, ის რაც რბილი პროპაგანდით დაიწყო, იქცა გარემოდ, სადაც დაქირავებულ მებრძოლთა ჯგუფ „ვაგნერის“ წევრები, ბავშვებს ბრძოლის ველზე ნაღმების ამოცნობას ასწავლიდნენ. ამან ნამდვილად დამაფიქრა იმაზე, თუ რამდენად სწრაფად შეიძლება დავკარგოთ ჩვენი ინსტიტუტები.
სუხოტსკი: ფილმში ჩვენ ვხედავთ ერთი ადამიანის პროტესტს რუსეთში, სადაც მასობრივი დემონსტრაციები აკრძალულია. ვხედავთ პაველს სკოლაში, რომლის მოსწავლეებიც, მალე, შესაძლოა, ომის ხორცსაკეპ მანქანაში აღმოჩდნენ. ღირდა კი ეს პროტესტი, როცა რუსეთის დატოვება მაინც მოუწია?
ბორენშტეინი: ეს საინტერესო კითხვაა. მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ ის არ არის ერთადერთი მასწავლებელი, რომელმაც რუსეთი დატოვა. ორწელიწადნახევრის განმავლობაში, როცა ამ ფილმზე ვმუშაობდით, რუსეთის სკოლები 100 000-ზე მეტმა მასწავლებელმა დატოვა, მათ უარი თქვეს ამ პროპაგანდის რეჟიმში ჩართულიყვნენ. და რა თქმა უნდა, ინტელიგენციის დიდმა ნაწილმა რუსეთი დატოვა.
ნამდვილად არის განხილვის საკითხი, სწორი გადაწყვეტილებაა ეს თუ არა… სწორი გადაწყვეტილებაა ქვეყნის დატოვება? თუ სჯობს ქვეყანაში დარჩე? ვფიქრობ, ამაზე სწორი პასუხი არ არსებობს. ვფიქრობ, ყველა ცდილობს ის გააკეთოს, რაც მათ წინაშე არსებულ გამოსავლად მიაჩნიათ.
პაშა ჯერ კიდევ იქ იქნებოდა, ჩვენთან კავშირი რომ არ ჰქონოდა. მაგრამ, მან ჩვენთან ითანამშრომლა, მან დაინახა შესაძლებლობა, გაეკეთებინა ის, რაც შესაძლოა მნიშვნელოვანი ყოფილიყო, რასაც გავლენა ექნებოდა. და ვხედავ, რომ ის, რაც მან გააკეთა მნიშვნელოვანია. ვხედავ, რომ ამ ფილმს განიხილავენ რუსები, როგორც რუსეთში, ასევე მის საზღვრებს გარეთ მყოფნი. არ ვიცი, პერსონალური თვალსაზრისით, მისთვის ეს სწორი გადაწყვეტილება იყო თუ არა. რუსეთის დატოვება რთულია. რთულია დატოვო მშობლიური ქალაქი. მაგრამ, ვფიქრობ ვხედავთ იმის ნიშნებს, რომ მის მიერ გაკეთებული საქმე, სასურველ შედეგს აღწევს.
სუხოტსკი: თქვენმა ფილმმა, რუს ემიგრანტულ საზოგადოებაში აზრი მკვეთრად გაყო — რა არის სწორი, წასვლა თუ დარჩენა. პაველმა, ქვეყანაში არსებული ვითარებას წინააღმდეგობა გაუწია, მაგრამ საბოლოოდ მაინც მოუწია ქვეყნის დატოვება. ფიქრობთ, რომ წინააღმდეგობის გაწევა ახლა შეუძლებელია და ყველაფერი უიმედო, დისტოპიური გახდა?
ბორენშტეინი: არ ვიცი. უიმედო ვითარებაში — და რუსეთში ახლა ნამდვილად არის ძალიან ბნელი, პირქუში სიტუაცია — არავის აქვას პასუხი რა არის სწორი ან არასწორი, ხომ ასეა? ვერ ვიქნებით დარწმუნებული, რომ რომელიმე მხარეს აქვს სწორი პასუხი იმაზე თუ როგორ მიიყვანოს ეს უდიდესი და რთული ქვეყანა, უფრო ჰუმანური მიმართულებისკენ.
ვფიქრობ, ამგვარი ვითარებებში ის უნდა გავაკეთოთ, რისი გაკეთებაც შეგვიძლია. უნდა გავიხედოთ ჩვენ წინ და გამოვიყენოთ ყველა შესაძლებლობა, რაც არსებობს. პაშამ ეს შესაძლებლობა გამოიყენა, სხვები სხვა გზას ირჩევენ. ვითარება იმდენად ბუნდოვანია, ვფიქრობ არ არსებობს სწორი პასუხი იმაზე, რისი გაკეთება იქნება მართებული.
სუხოტსკი: არის ფილმში ერთი ეპიზოდი, როცა სასწავლო წლის ბოლოს, პაშა თავის მოსწავლეებს ემშვიდობება. თითქოს ის ამით არა მხოლოდ სკოლას, არამედ რუსეთს დაემშვიდობა. ფიქრობთ, რომ მთელი ეს ფილმი, ერთგვარი გამოსამშვიდობებელი წერილია რუსეთის მიმართ, რომელსაც ვიცნობდით, მაგრამ აღარ არსებობს?
ბორენშტეინი: ვფიქრობ, შეიძლება ეს იყოს მიზეზი, რატომ იმსახურებს ფილმი იმ რუსების მოწონებას, რომლებიც ფიქრობენ, რომ ახლა სწორი გადაწყვეტილება რუსეთის დატოვებაა — ისინი მასში თავის ისტორიას ხედავენ.
ეს არის კონფლიქტი ადგილის სიყვარულსა და ემოციას შორის, როცა უბრალოდ აღარ შეგიძლია მიიღო ის, რადაც ეს ადგილი იქცა. ამ კონფლიქტური ემოციების სამართავად რთული გზაა გასავლელი, ვფიქრობ ფილმი სწორედ ამაზეა.
ქალაქი [კარაბაში] ამ ემოციური მდგომარეობის ერთგვარი მეტაფორაცაა. ის დედამიწაზე ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი ადგილია, მაგრამ პაშას ის მაინც უყვარს. ფილმის დასასრულს, ასევე ხედავთ ბავშვებს, რომლებიც რამდენიმე წელში შესაძლოა უკრაინაში აღმოჩდნენ და მკვლელებად აქციონ, მაგრამ ისინი ბავშვები არიან და პაშას ისინი ძალიან უყვარს. მთელი ეს სირთულე კარგად ჩანს ფილმის ბოლო სცენაში. ეს არის ეპიზოდი, რომლის ნახვაც, იმედი მაქვს ბევრ ადამიანს დააფიქრებს იმის შესახებ თუ რა აკავშირებთ ადგილებთან, ქალაქებთან, საიდანაც თავად არიან.
სუხოტსკი: კლასიკური რუსული ლიტერატურის ცენტრში, მეტწილად, ყოველთვის არის ჩვეულებრივი ადამიანის, თუ გნებავთ, „ბატონი არავის“ ისტორია, რომელიც ერთგვარად წარმოაჩენს რუსეთისა და მისი საზოგადოების ისტორიას. ფილმში ჩვენ ვხედავთ თანამედროვე „ბატონ არავის“, მასწავლებელს პატარა რუსული ქალაქიდან. რას ამბობს ეს თანამედროვე რუსეთისა და მისი საზოგადოების შესახებ?
ბორენშტეინი: რუსული პროპაგანდის შესახებ უზარმაზარი მასალის გაცნობის შემდეგ გავაცნობიერე, რომ რუსულ იდეოლოგიაში — და დარწმუნებული ვარ, ეს რუსეთში ახლა მოქმედ რეჟიმზე ბევრად ძველია — არსებობს მარტოსული გმირის, ინდივიდის ცნება და თავგანწირვის ერთგვარი იდეალიზებული, აღმატებული კონცეფცია.
არსებობს ასეთი წარმოდგენა, რასაც განსაკუთრებით აშკარად ხედავ გამარჯვების დღის აღლუმებზე — და ეს ბოლო წლებში კიდევ უფრო გაძლიერდა — რომ არაფერია ომში სიცოცხლის გაღებაზე უფრო საპატიო. შევამჩნიე, რომ პაშამ ეს ერთგვარად გაითავისა, თუმცა რეჟიმის საწინააღმდეგოდ. მთელი პროცესის განმავლობაში, ის მზად იყო თავი გაეწირა. ვფიქრობ, გარკვეულწილად ის თვითგანადგურებასთან „თამაშობდა“, რაც ჩემთვის შემაშფოთებელი იყო. თუმცა, ამავე დროს, მოწმობდა, რომ მან ნაწილობრივ მაინც გაითავისა სწორედ ის პროპაგანდისტული ნარატივი — იდეა, რომ თავგანწირვა განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანი ღირებულებაა.
სუხოტსკი: ეს ფილმი 90-წუთიანი ერთგვარი მიმოხილვაა იმ რუსეთის, რომელსაც დასავლეთში იშვიათად ვხედავთ და შესაძლოა, მისი ზოგიერთი ასპექტის ნახვას თავადაც არ ელოდით. ამ ფილმზე მუშაობის შემდეგ, როგორ ფიქრობთ, როგორი შეიძლება იყოს რუსეთის მომავალი, პაშას მსგავსი და რუსეთში დარჩენილი ადამიანების მომავალი?
ბორენშტეინი: სამწუხაროდ, ვფიქრობ ის ძალიან პირქუშია. პაშა ამბობს, რომ მისი მოსწავლეები საკმაოდ კრიტიკულები, ინდივიდუალურები იყვნენ, ჰქონდათ ოცნებები და ეს მაშინ, როცა მათ ჰქონდათ საკუთარი სივრცე, რეჟიმისგან თავისუფალი სივრცე. როცა ისინი უფრო პატარები იყვნენ, გარემო მეტად ლიბერალური იყო. ახლა პაშია ძალიან ღელავს იმ ახალგაზრდებზე, რომლებსაც ეს სივრცე აღარ აქვთ და გულწრფელად აინტერესებს, რა იქნება ათი წლის შემდეგ.
მე მჯერა, რომ დასავლეთისთვის უმნიშვნელოვანესია ასეთი კადრები ნახოს, რათა გაიგოს, რა ხდება რუსულ საზოგადოებაში. სრულიად ცხადია, რომ მომავალი თაობის აღზრდის მთელი პროცესი ომისა და მილიტარიზმისადმი ურყევ ერთგულებას ეფუძნება. ეს სავალალოა და ამის დანახვა მნიშვნელოვანია.
ასევე ნახეთ:
